عیلام
Elam Map.jpg
نوما جانئشین عیلامی یأل، سوٙزانیا
جاگە ڤولات شئناسی ئیرو
گات نئها-ئیرونی
ڤیرگاریا 2700 نئها ڤاڤئن - 539 نئها ڤاڤئن
أڤئلی دیارجوٙری دئما عیلامی
نئھاگئری بییە ڤا ھأخامأنئشیا

چوٙأ:شأرآڤیشت یا نئھاتئری آسیا أفتونئشین

عیلام نومئ ڤئلاتی بیه کئ د هئزاره سێئم نئها ڤاڤئن د راساگه یا لۊرنئشینئ ئیسئنی دۊرئس بیه.ئیلامیا ڤئ ڤئلاتئ خوشونئ «هألتأمتی» (Ha(l)tamti/Hatamti) هومبا «.ئلاتئ خودا» میگوتئنه، آکأدی یا ڤئش «ئلامتوٙ» (Elamtu) میگوتئنه و سوٙمئری یا ڤئنأنئ ڤا سیفا نوٙیس NIM هومبا «بالٛا و بأرز» می‌نوٙئشتئنه .

ئیلامیا د دیجا لۉن،هینئ «آسیانیک» بینه.د ۲۷۰۰ نئها ڤاڤئن، یأکئمی پاتشایی ئیلامی د شوٙش دۊرئس بی.[۱] گأپی ڤئلاتئ ئیلام، د ڤأر گئرئته خوٙزئسو٬لۊرئسونئ ئیسئنی، پوشتکۊ و کۊیا بأختیاری بییە. ایطۉر کئ، د أفتۉنئشین ڤئ گئلالئ دئجله، د أفتۉزئنو ڤئ آستوٙنئ فارس،د شومال ڤئ کۊیا بأختیاری و د هارگه ڤئ گأنأو فارس میرأسئسه.ألڤأت د گاتئ هیزداریش،گأپیش بیشتئر د یه بیه.

نئزیکیا سالئ ۲٬۰۹۴ تا ۲٬۰۴۷ نئها ڤاڤئن عیلام ڤئ دأسئ شولگی پاتشا دۊئمئ سئلسئله سێئم ور حألارو بی و دئماتئر د سالئ ۲٬۰۰۴ نئها ڤاڤئن سئلسئله سێئمئ ور ڤئ دأسئ عیلام د می رأت.[۲] د سالئ ۶۳۹ نئها ڤاڤئن آشوٙربانیپال پاتشا آشوٙر، عیلامئ نئ توٙزئنا و شوٙش ئ نئ چأپاو کئرد. دئماتئر دی جأنگ، عیلام د نأتونئس هیزئشئ ڤئ دأس بیاره.

مینوٙنە یا

نومڤیرایئشت

آستوٙنئ ئیلام ڤاردئ نومئ خوٙزئسو کئ د کألیمه Ūvja ومایه که د ری بأردنوٙئشته یا نأقش روٙسأم و بأرد نوٙئشته یا داریوٙش د تأخت جأمشێر و شوش، هومبا عیلام بیه و بئنا ڤئ گوته یا ئیرئج أفشار د «سئیلی ڤئ خوٙزئسو: کومئلوٙسی د حالئ ڤئرگاری، جوغرافیایی، کومئله یأکی و پئیدأس داری راساگه» د یوٙنانی Uxi گوته موٙه ئو أر گوته ژوٙل آپئر ئ نئ قأڤوٙل بأکیم د ئیلامی Xus یا Khuz بیه. سئر هئنری راولینسون أم گوتئنئ پألأڤی Ūvja نئ Hobui دونئسه کئ موٙه نومئ أڤاز و خوٙزئسو بیه. ئی گوته د حاجوٙسو و هوبوٙجئسو ومایه کئ د مأجمألئ تأڤاریخ و لقئصأص (أڤألیا قأرنئ شأشئمئ مونگی) د ئشاره ڤئ خوٙزئسو ومایه.

عیلام د کئتاو نئظأرکئردهڤیرایئشت

نومئ عیلام، جأدئ عیلامیا، د (سئفر پئیدایئش ۲۲:۱۰) ڤئ داسونئ کورئ سام ومایه کئ یئنه تأنیا ڤئ بیئنئ سامیا دی راساگه ئشاره میکه نه ڤئ سامی بیئنئ عیلامی یو. د نیسأیا (سئفر پئیدایئش ۱:۱۴) یأکی د پاشایا أفتۉزئنو کئ د گاتئ ئورام ڤئ فئلئسطین وریشت کئرده،نومئش کأدور لاعومأربیه کئ نومی عیلامی بیه. [۳] عیلامیانئ لۉنی دونئسئنه کئ یأهوڤه ڤئنونئ سی گوٙشمالی بابئل (أشییا ۲:۲۱) و ورشألیم (أشییا ۶:۲۲) ڤئ کار گئرئت، (ئرئمیا ۲۵:۲۵؛ ۳۴:۴۹؛ حئزقیالٛ ۲۴:۳۲).دانیول (دانیول ۲:۸) خوشئ مینئ عالئمی د مالگه شاهی شۊش تئی گئلالٛئ ولای دی؛ ڤه دأنٛگئ پیای نئ د مینئ گئلالٛئ ئولای ئشنأفت (دانیال ۱۶:۸). شوٙش جاگه ی بیه کئ مأتألئ ئستئر د دۉرونئ خأشایارشا یا أخشوٙروش دئش روخڤأن بیه. د کئتاو ئستئر چأن گئلٛ ڤئ مالگه شا شوٙش ئشاره بیه.(۲:۱؛ ۳:۲؛ ۱۵:۳؛ ۱۴:۸؛ ۶:۹؛ ۱۱:۹) دئ (ئزرا۹:۴) حأرف د پیایا شوٙشی ومایه کئ آشوٙربانیپال ڤئنونئ ڤئ سامئره مالدئیار کئرده.نئحئمیه زئمونیکئ د شوٙش بی (نئحئمیه۱:۱) د حالئ ڤیرونی پأرچئنیا ورشألیم خأڤأردار بی. ڤا یه کئ د کئتاویا ئیسئنی کئشی د شوٙش ڤا می نیمایه؛ بأچه میارونی د رۉزئ پئنطیکاست- ئیدئ پأنجاه کئ ئیسئنأم یأهوٙدیا دئما د ئیدئ فأصح و هأم مأسیحیا سی ومائنئ روٙحئ نئظأرکئرده ڤئ حأڤاریو ڤأنئ جأشن مئرأن- د عیلام ڤئ ورشألیم رأته بینه. (کاریا پئیغأمبأریا 9:2)[۴]

ڤیرگار سیۉسی عیلامڤیرایئشت

دونئسأیا ئما د ڤیرگارئ عیلام بیشتئر نئتیجه بازسازی تیکه یا ناقئص د سرتیه یا مینگئلالٛو (سوٙمئری، أکأدی، آشوٙری و بابئلی) ه. ڤیرگارئ عیلام ڤئ سێ دۉره ڤا زئمونی بیشتئر د دۊ هئزار سالٛ بأر موٙه. دۉره نئها د یأکئمی دۉره ڤئرگارئ عیلام ڤئ نئۉ-عیلامی نومدیاره.

  • نیا-عیلامی: نئزیکئ ۳۲۰۰ ن.ڤ تا ۲۷۰۰ ن.ڤ (هیل نوٙئشتئ نیا-عیلامی د شوٙش)[۵]
  • عیلام دئماتئری: نئزیکئ ۲۷۰۰ ن.ڤ تا ۱۶۰۰ ن.ڤ (یأکئمی سأنأدیا تا دوٙدمون ئپئرتی)[۶]
  • عیلامی مینه: نئزیکئ ۱۵۰۰ ن.ڤ تا ۱۱۰۰ ن.ڤ (دوٙدمون آنزان تا وریشتئ بابئلی‌یا ڤئ شوٙش)[۷]
  • عیلام نوٙ: نئزیکئ ۱۱۰۰ ن.ڤ تا ۵۳۹ ن.ڤ (۵۳۹ نئها د ڤاڤئن سأرگئرئتئنئ دۉره هأخامأنئشی)[۸]

فئتئراقکونیا ئیسئ زئمونئ زیای عیلامئنئ ڤا سوٙزیانا یأکی دونئسئنه، کئ سوٙزیانا هومبا چأم و بوناریا زاگروس هاری د آستونئ خوٙزئسونئ ئیسئنیه. هأمو پایتأختئ باستونی پاتشوٙیی آنشان بیه و دۊئم یه کئ شوٙش و عیلام هومبا یأک نوٙینه.د أصل، د مینئ ڤیرگارئ چأن هئزار ساله عیلام، مأرزیا ئی ڤئلات نه تأنیا د دۉرەی ڤئ دۉره هأنی، بألکأم ڤا تأڤأجو ڤی سئیلجا کأسی کئ دباره ڤه میگوته، فأرخ میکئرده. چی یه کئ، د ری سأرتیەیا مینگئلالٛونی موٙه نأقشه‌ تأقریبأن میزونی د عیلام د دئماخئریا هئزاره سێئم نئها ڤاڤئن کأشی؛ کأشیئنئ ئی نأقشه بیشتئر سی «ڤئلات شئناسی سارگون أکأدی» ه، چی کئ د دۉره آشوٙری نوٙ دۊرئس بی و دامونه زئلٛ بیئنیا سارگون گأپئ نئزیک ڤئ ۲۳۰۰ نئها ڤاڤئن نیشو میه. ها دئش کئ د ری سیفایا مینگئلالٛونی د دئماخئریا هئزاره سێئم نئها ڤاڤئن، ڤئلاتئ عیلام گئردئ بأرزیگه ئیرونئ د ڤأر مئیرئت، د مینگئلالٛو تا چأم کأڤیر و چأم لوٙت و د دأریا کاسپیأن تا گأناو فارس کأشئسه بی. ڤألی نوفوٙذئ رأزئشتئ عیلامی دوٙ زئمو فئره گأپتئر دی مأرزیا سیۉسی بی و ڤئ آسیا مینه، أفغانئسو، پاکئسو و ساحئلیا هارگه گأناو فارس می‌رأسئس. بوأد گوت کئ د مینئ قأرنیا آخئرئ هئزاره سێئم، سوٙزیانا قئری ڤأختیا د نئظأرئ سیۉسی ڤئ پاتشوٙیا مینگئلالٛونی ڤابأسته بی کئ مینجا ئی پاتشوٙیا زیتئر أکأد و نئهاتئر ور بی؛ سوٙزیانا تأنیا سی گاتئ کأمی وضڤئ کونفئدراسیونئ عیلامی بی. کونفئدراسیونئ عیلامی د چأن پاتشا دۊرئس موٙیی: پاتشوٙیی آوان (ئتئمالأن د راساگه زاگروس)، سیماشکی یا ڤئ تألأفوظئ آشوٙری، شیمئشکی (ئتمالأن د کئرمو تا دأریا کاسپیأن) و آنشو (آستوٙنئ ئیسئنی فارس کئ ڤئ طۉرئ آموخته د راساگه بوٙشئر ڤئ گأناو فارس دأسرأسی داره).بوأد یئنأنأم گوت کئ گئردئ ئی تأریفیا د نئظأرئ گئلالٛ مینئ یه. سی خألکئ بأرزیگه ئیرو، یأنی آوانی‌یا و شیمئشکی‌یا، عیلام هومبا ڤئلاتئ آنشو بی. زئمونی کئ عیلامی‌یا ڤا خألکئ سوٙزیانا یأکی بیئن و د سالٛئ ۲۰۰۴ نئها ڤاڤئن پاتشوٙیی سێمئ ورئ خئلاص کئردئن، ڤئنو سوٙزیانانئ کئردئن جوزڤئ عیلام؛ ئوسئ نۊهمئی پاتشا سیماشکی د سوٙزیانا، دودمون ئپئرتی یا سوٙکئل مه یانئ دورئس کئرد. دئباره «پاتشایا آنشون و شوٙش» کئ د دۉرونئ عیلامیئ مینه (۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ نئها ڤاڤئن) پاتشوٙیی می‌کئردئنه، د ری مأدرأکیا ڤئ جا مأنه، دونیم کئ لاأقأل ڤئ آستوٙن‌یا ئیسئنی خوٙزئسو، فارس و بوشئر پاتشوٙیی میکئردئنه. د هئزاره یأکئمئ نئها ڤاڤئن، زیای بیئنئ لۉنیای کئ ڤئ زون‌یا و لئزڤیا هئن و ئیرونی قئسه می‌کئردئنه ڤئ مینئ بأرزیگه ئیرون، بائث بی کئ عیلامی‌یا مولکئ پاتشوٙیی خوشئ د دأس بیه و د سوٙزیانا پأنا بیره؛ دیسئ ڤا دئما بی کئ آخئرئ مأرزیا عیلام ڤئ سوٙزیانا میحأرد. د سالٛنومه‌یا آشوٙربانیپالٛ، بأردنوٙئشته یا هأخومأنئشی و کئتاو نئظأرکئرده و کئتاویا دأسأکی ڤئنو ڤئ هأمی ڤئلاتئ کوچئک ئشاره بیه.ڤا پیشرأفتیا ئیسئ، دونئسأیا ئما د ڤیرگارئ عیلام هأنیأمی فئره کأم و کأسر داره. سی کأم بیئنئ سأرتیه یا مألی، بازسازی ڤیرگارئ عیلام بیشتئر بوئد د ری دونئسأیا مینگئلالٛو بوٙه. تائیسئ گأپتئرین کوتئ دونئسأیا عیلامی د کأنئنیا شوٙش وماه دأس، شأری کئ د زئمونئ ساختئش راسئ ۴۰۰۰ سالٛ نئها ڤاڤئن، قئری ڤأختیا زیر سولطه هیزئ عیلام و قئریأم زیر سولطه مینگئلالٛو بیه. د کأنئنی‌یا نئهاتئرئ قئلٛا شوٙش، سوفال‌یا زیای وماه دأس کئ چی ڤئنو د گئلالٛ مینه پیا نئموٙه. طۉری کئ د دوٙره ئ تئر (تیکه یا ۲۲ تا ۱۷ د فئتئراق یای کئ «لو بئرون» أنجوم‌دأیه) مأڤاد باستون‌شئناسی دأس وماه چی مأڤادئ مینگئلالٛو د دۉرهٔ ئوروٙک ه .د راسئ۳۲۰۰ نئها ڤاڤئن، موٙه کاراگئرایی بأرزیگه ئیرونئ د شوٙش دی؛ سی یه کئ نئموٙنه‌یا چی یأک بأردنوٙئشته یا عأدأدی و دئماتئر بأردنوٙئشته یا عیلامی نئهاتئری کئ د شوٙش پیا بینه، د قئرئ کأمتئری د سایت‌یا بأرزیگه ئیرون تا راساگەیا دیرتئری چی شأر سوخته د سیستو وماه دأس.هیل نوٙئشتئ عیلامی نئهاتئر کئ گئردئ فئتئراق یا سی پیا کئردئنئ رأمزئ ڤه بیڤأر مأنه، تا راسئ ۲۷۰۰ نئها ڤاڤئن ئستئفاده موٙیه ڤألی د دۉره کأمتئر ئشناخته‌ بیه ی تئر، یأنی مینئ آخئریا دۉره نیا-عیلامی و بئنا بیئنئ سئلسئله آوان، عیلام ڤئ یوٙاشی د غأریڤی دئروما.گئلٛئ یأکئم کئ نومئ پاتشوٙیی عیلام نئ موٙینیم د بأردنوٙئشتئی د آنئمبئرگئسی پاتشا کیشە کئ د راسئ ۲۶۵۰ نئها ڤاڤئن پاتشوٙیی میکئرده . ڤألی تأنیا د شوروٙ دوٙره أکأدیه کئ نومئ عیلام د سأرتیه یا نوٙشته بیه دیه موٙه.

دئما عیلامیڤیرایئشت

 
ئی نأشقە نئشوٙ دیارکون ڤولات ئیلام د گات نئھا عیلامە.

دئما عیلامی یأکی د دۉرەیا ڤیرگارئ عیلام د سالٛیا ۳۲۰۰ تا ۲۷۰۰ نئها ڤاڤئنه.

عیلام نئهاتئریڤیرایئشت

د دۉره عیلامی قئیم، سێ سئلسئله ڤئ تور پاتشوٙیی کئردئنه. پاتشایا دۊ سئلسئله أڤأل، یأنی سئلسئله‌یا آوان و سیماشکی، د لیستئ پاتشایای کئ د شوٙش دۉره بابئلی قئیم وماه دأس، نوم بوردئسئنه.دی سئنأد أڤأل دوٙازه نوم وماه و نوٙئشته «دوٙازه پاتشا آوان» ها ڤئ دومئش، ئوسئ دوٙازه نوم هأنی وماه و نوٙئشته «دوٙازه پاتشا سیماشکی» ڤئ تورئش وماه. چوٙاشه کئتاویا چی مینگئلالٛونی، د ئی سئنأد مأموٙلی نه د سالٛیا پاتشوٙیی شایا نوم بودئسه و نه أصلئشو دیاری بیه؛ و هوٙچ نئشونئی د کامئل بیئنئ ئی دۊ لیست د دأس نی.ڤألی ڤا یه کئ ئی سئنأد دأسأکیه،قئری د کأسونئ دیاری بیه دئش د ره سأرتیەیا هأنی شوٙش یا مینگئلالٛو ئشناخته بینه،بئنا ڤئ یه دیاری موٙه کئ ڤئنو کأسونئ ڤیرگاری بینه و خیالی نیسئنو. سئلسئله سێئم، یأنی ئپئرتی‌یا، ڤا دۉره بابئلی قئیم د مینگئلالٛو هومداأنو ؛ ئی سئلسئله عیلامینئ بیشتئر «سئلسئله سوکول مخەیا» مۉأنو سی یه کئ پاتشایاشو ڤئ سوکول مه نومدیار بیئن.

پاتشوٙیی آڤانڤیرایئشت

 
ریشە نوٙمە پاتئشایی آڤان و پاتئشایا سیماشکی؛ ۱۸۰۰ تا ۱۶۰۰ دئما زایئشت، موٙزە لوٙڤر.

پاتشوٙیی آوان ڤا سئلسئله سارگون أکئدی (۲۳۳۴ تا ۲۲۷۹ نئها ڤاڤئن) هوم‌زئمو بیئن و گئمو میره آخئری پاتشا ئی سئلسئله، پوٙزوٙر ئینشوشیناک، د زئمونئ ور نئمو (۲۱۱۲ تا ۲۰۹۵ نئها ڤاڤئن) بئناکونئنده سێئمی سئلسئله ور، پاتشوٙیی می‌کئرده. دی دالٛ دونئسأیا دئباره عیلام د سأرتیە یا مینگئلالٛونی دیاریه، سی یه کئ ڤیرکئردئنئ مینگئلالٛونیا ڤئ ثئرڤأت طأبیی بأرزیگه ئیرو (چی چوٙ،بأرد ئو فئلئزیا) کئ خوشو ڤئنونئ ناشتئنه،گئرئته بیه. چآو لأشگأرکأشی‌ یا ڤئنو دونئسمئنیا ۊمدەی سی بازسازی ڤیرگار و ڤولات شئناسی عیلام ڤئ دأس میه.دئباره هأف پاتشا أڤألئ نوٙئشته بیه د نومگە پاتشا شوٙش چی ناونیم،ڤألی هأشتئمی و نۊهمئی شا (ڤئ تور چوٙاشه) د گوزارئشئ لأشگأرکأشی‌ یا سارگون و کورئش ریموٙش آوئرده بیه.وریشت سی غأنیمأت گئرئته بی نه یه کئ د راس ئو ڤئلاتئ گأپئ هألارو بأکأن. مئنیش توٙشو، شا أکئدی، ڤئ جأنٛگٛ د هارگه ئدمه ده و ئئ گئلٛ د «شأخیروم» د ساحئلئ گأناو فارس زئلٛ بی،ئوسئ سی ڤئ فأرمو کئردئنئ ئتئحادیه‌ ی سی و دۊ شأر د ساحئلئ عأرأڤی گأناو فارس د دأریا رأد بیئنی. .د دۉرونئ پاتشوٙیی نارام-سین أکئدی، یئ قئرارداد مینئ حاکئم زیرئ نئظأرئ نئرام-سین کئ د شوٙش پاتشوٙیی می‌کئرد و شاه آوان، شاهأد خیتا، بأسئس.ئی قئیمی‌تئرین مأتنئ ئشناخته‌ بیه عیلامیه کئ ڤا نیشونەیا ھیل نئڤئشت میخی نوئشته‌ بینه ڤألی لێره و تأفسیرئش سأخته. آخئری شا لێستئ پاتشوٙیا شوٙش، پوٙزوٙر ئینشوٙشینک، نئهاتئر شوٙش و دئماتئر آنشانئ هألارو کئرد و چئنی دیاره کئ ڤا موطی کئردئنئ شا سیماشکی تونئس یأکی بیئنی سی زئمونئ کأمی د فئدراسیونئ ئیلامی دۊرئس بأکه؛ ڤألی جانئشیناش نأتونئسئن کئ شوٙشئنئن د ڤئلاتئ عیلام نیا دارأن. پوٙزوٙر ئینشوٙشینک چأن بأردنوٙئشته ڤئ نومئ خوش د شوٙش جا نیایه. قئری دئشو ڤئ أکئدی نوٙئشته‌بینه و قئری ڤئ خأطئ عیلامی دئمادار یا عیلامی خأطی؛ عیلامی خأطی یئ ساموٙنە سی نوٙئشتئنه کئ تأنیا قئردی د نئشونه‌یاش دۊرئس دیاری بینه. شاهأد نئشونه‌ یا عیلامی خأطی د عیلامی نئهاتئری گئرئته بوٙأن. ڤألی سولطه شایا عیلام ڤئ شوٙش طیلی نأکأشی، چأن سالٛ هأنی شولٛگی، پاتشا ور (۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ نئها ڤاڤئن)، ئی شأر و راساگە یا دۉروگئردئشئ هأنی گئرئت، و سی گئلٛی هأنی شأرئ شوٙش زیرئ نئظأرئ پاتشوٙیی مینگئلالٛو رأت و تا ڤئریسائنئش پاتشوٙیی هئ چئنی مأن.

پاتشوٙیی سیماشکیڤیرایئشت

د دوٙازه شا سیماشکی کئ نومئشو د لێستئ شایا شوٙش آوئرده بیه، نومئ ۹ کأس د سأرتیەیا تئر وماه.د کوتئ یأکئم ئی دۉره موٙینیم کئ مینگئلالٛونیا دئمایأک ڤئ بأرزیگه ئیرون وریشت مۉرأنو؛ چئنی کئ دیاره تأمارزی عومده ئی وریشتیا، سیماشکی، نیشتئمونئ شایا عیلامی بیه کئ د راساگەیا کئرمونئ ئیسئنی بیئنه؛ ڤألی وریشتیا خئیلی کأم ڤئ نأتیجه میرأسئسئنه. د مینئ ئی لأشگأرکأشی‌یا دۉره‌یای د صول بیه کئ ڤئ دومئش قۉمیأتی مینه هونأڤادەیا أشرافی بیه. چی، شوٙ سین، شاه ور، یأکی د دوختئرایاش بی ڤئ بئی شازیه آنشو، ڤألی نئهاتئر دأسکأم دۊ گئلٛ ڤئ ساحئلئ هارگه أفتۉزئنونئ دأریا کاسپیأن وریشت کئرد.چئنی کئ دیاره مینگئلالٛونیا سی ڤئ چئگٛ آوئردئنئ مأڤادئ نارأس مأصرأفیشو،قئری لوٙریا ئنسونی و قئریأمی زوٙر ڤئ کار میبوردئنه .ڤألی زوٙرئ مینگئلالٛونیا ڤئ قیرا کأم موٙیی. ئیبی سین، آخئری شا سئلسئله ور (۲۰۲۸ تا ۲۰۰۴ نئها ڤاڤئن)،نئمیتونئس ڤئ دئلٛئ ڤئلاتئ عیلام روه و دأس نئشونەش، ئیر نانئنا، د ڤئ کوتیا هأنی عۊمده أفتۉرئنونئ پاتشویی سولطه ناشت و تأنیا ڤئ ڤئلاتیا تورئ شومالئ أفتۉنئشین ڤئ هارگه أفتۉزئنو د آربئلا ڤئ بأشیمه د ساحئلئ شومالی گأناو فارس سولطه میکرده. د سالٛئ ۲۰۰۴ نئها ڤاڤئن، عیلامی‌یا ڤا سوٙزیانا یأکی بیئنو آو ڤئ رأبأری کینداتو، شأشئمی شا سیماشکی، ڤئ ور زئلٛ بیئنو آو ئیبی سینئ ڤئ داسونئ زئندونی ڤئ عیلام بوردئن.

پاتشوٙیی ئپئرتیڤیرایئشت

چئنی کئ دیاره ئی دۉره دئراز کئ راسا سئ قأرن طیل کأشئس، ڤا بیئنئ قئرئ بیشتئر و جوٙرڤاجوٙربیئن مأدرأکیای کئ هیسئن، هأنیأمی یأکی د شیڤئسەتئرین دۉره‌یا ڤیرگارئ عیلامه. سێ چی کئ بازسازی ڤیرگارئ ئی دۉرەنئ شیڤأنه یأک آو ڤیرگاردونیا نوٙنئ شێت کئرده: یأکئم، دالئ جانئشینی و شأجأره‌نومه حاکئمیا ئی دۉریه؛ د کول تأفسیرئ غئلأطئ جومله أکئدی «کور دئده شیلخأخه» (mār ahāti(-šu) ša Šilhaha)، فئتئراقکونیا گئمو می‌کئردئن کئ لێره دۊرئسئ mār ahāti، چی گئلالٛ مینه، دئدەزا (کور دئده) یه، و ئی ئصطئلاح د راسی ڤئ یئ قۉمی نئسبی ئشاره میکه. د کول، دئباره بأربیئنئ هیز مینئ تألیا خئدأنگ و عأرضی حونأڤاده شایی نئظأری گوتئس کئ مأخصوٙصی عیلام بی.ڤألی راسئش چی هأنی بی: هومبا کألیمەیا «کور دئده شیلخأخه» دئدەزا نی،آو ڤئ مأنا کوریه کئ شیلخأخه د حوفتیئ کئلٛئ دئده خوش ڤئ دی آوئرده و نیشونه داوأت ڤا مأحرأمیا د مینئ حونأڤاده پاتشوٙیی بیه؛ڤارئثئ حألال زیه شا، دی داوأت ڤئ دی میمایه. هأمچئنی، ئی جومله تأنیا یئ داسون یا لأقأب بیه، چئنوکئ قأرن‌یا دئماتئر د موردئنئ شیلخأخه، ونتاش نئپیریشه و خوتلوتوٙش ئینشوشینک، خوشئ کور دئده شیلخأخه می‌گوته.هأمچئنی کألیمه أکئدی نئ د عیلامی ڤئ ruhu-šak لێره کئردئنه: ruhu هومبا کوره د زئمونی کئ مأنظوٙر داه و šak هومبا کوره د زئمونی کئ مأنظوٙر بوٙأه.کولأن مأسأله کألیمه «دئده» د می نی.چی هأنی،یئنا کئ چی مۉضوٙ أڤأل، موشکئلی سی بازسازی دۊرئسئ ڤیرگارئ عیلام بیه، بأردنوٙئشتئی کئ شیلخأک ئینشوشینک ه کئ دئش، جأرگئی د شایا نئهاتئر خوشئ گوتە کئ مأبأدی هینئ ئینشوشینکئ د نوٙ ساخته بینه. بیشتئری ڤیرگارنوٙیسیا گئمو کئردئنه کئ شیلخأک ئینشوشینک د ئی بأردنوٙئشته، شایا نئهاتئر د خوشئ ڤئ تور گوته و موٙه ئی لێستئنئ ڤئ ڤا می کئردئنئ نومئ شایای کئ دئشو نومی نیمایه، تأکیمیل کئرد. هأرچن نوم شایا نئهاتئر، بیشتئر د نئها لێست وماه و دئماخئر نوم شایا دئماتئری وماه، مینئ جأرگه تورئ ومائنئ شایا ڤا سأرتیەیا هأنی فأرخ میکه. تأرتیب زئمونی ڤئ یأک هأرده، سی یه کئ چئنئسئنئ شایان ری حأسو نأسأبه؛ گئلئ گای، د نئها تأل ڤئ خئدأنگ آوئرده بیه ئوسئ تألیا عأرضی، ڤألی قئری د جایا تألیا عأرضی، بی تأڤأجو ڤئ تأرتیبئ زئمونی،د تألئ خئدئنگ زیتئر وماه.تورئ شایا دۉره سوٙکئل مأخ‌یا چئنینه : «ئپئرتی (ئبارات)، شیلخأخه، سیروک توخ، سیڤه پئلئر خوٙپاک، کۉک گیرمئش، ئته خوٙشو، تئمتیخئلٛکی، و کۉک نئشو».د ئیچئ تورئ ئپئرتی، شیلخأخه، سیروک توخ، سیڤه پئلٛئر خوٙپاک د تألئ خئدئنگ دۊرئسه ( کور بوٙەنو ڤایأک). ڤألی دۊ شا دئماتئری یأنی کۉک گیرمئش و ئته خوٙشو، د نئظأرئ تورئ زئمونی جاشو خوٙ نی، سی یه کئ یئنو مابئینئ دۉره شیلخأخه و سیروک توخ پاتشوٙیی کئردئنه. بئنا ڤئ یه کۉک کیرماش د یئ تألئ عأرضی بیه و سی یئنا د لێستئ بأردنوٙئشتەیا شیلخأک ئینشوشینک،ڤئ نومئ «کورئ لانکوکو» وماه .نومئ لانکوکو د سأرتیەیا هأنی نیمایه و گاس هیچڤأخ ڤئ پاتشوٙیی نأرأسئسه. ئتئمال داره کئ بئرارئ یأکی د سوٙکئل مأخ‌یا بیه کئ ڤأختی د می رأته،بئرأسه خئدأنگی ناشته یا بئرأسەش سی پاتشوٙیی، فئره جئڤو بیه و سی یئنا، کور گئگەش یأنی کورئ لانکوکو ڤئ پاتشوٙیی رأسئسه. دألیلئ بیشتئر، د بأردنوٙئشتەیا قئری د کارمأنیا رأده بالوٙیی ڤئ دأس میا کئ دئماتئر د خئدمأت د دأسگا ئیدادو دۊئم، دأهئمی شا سیماشکی، ڤئ کۉک کیرماش خئدمأت کئردئنه.چئنی، ڤه چئنو کئ نئهاتئر فئکئرئش میکئردئن، نئمی‌تونئسه د قأرنئ پوٙنزأهئم نئها ڤاڤئن پاتشوٙیی کئرده‌با. تأمتی خئلکی و کۉک نئشوٙر آخئری شایا ئشناخته‌بیه سوٙکئل مأخ‌یا، گاس د تألئ خئدئنگ بینه. دئماخئر، مۉضوٙ سێئم یه بی کئ ڤیرگارنیسیا گئمو میکئردئن، بأردنۊئشتئی د ئتئ خوٙشو دیاری مێکه کئ زئمونئ پاتشوٙیی ئپئرتی، شیلخأخه و ئته خوٙشو هومزئمو ببە و یأکئمی پاتشوٙیی سێ کأسە سئلسئلەنئ دۊرئس کئردئنه. د أصل د ری مأدرأکیا جوٙرڤاجوٙر، مأخصوٙصأن مورأیا وستوڤانه‌ی خئدمأت‌کونیا ئی شایا، موٙه نئشو ده داد کئ مینئ شیلخأخه و ئته خوٙشو، شأش سوٙکئل مأخ حوکم میدأنه: «پالا ئیشئن، کۉک کیرماش، کۉک سئنیت، تئم سئنیت، کۉک نوخوٙنته و کۉک نوشوٙرئ یأکئم». ئی جأرگه د قأرنئ بیسئم نئها ڤاڤئن پاتشوٙیی کئردئنه،ڤألی فئره د فئتئراقکونیا، چی ڤالٛتئر هئینتس و هاید ماری کوخ، پاتشوٙیی یئنونئ د قأرنئ شوٙنزأهئمئ نئها ڤاڤئن دونأنو.ڤا ڤیراشتئ تۉضیحیا هینئ ئی سێ گئله، ئیسئ موٙه ڤیرگارئ سئلسئله ئپئرتی نئ خوٙ، ڤألی ناکامئل، نوٙئشت. پاتشوٙیاسیماشکی کئ جانئشینئ کینداتو بیئنی، دئما ڤأستئنئ پاتشوٙیی ور د شوٙش ئیسان. پاتشوٙیا سیماشکی، ئیدادو یأکئم و تئن روخوراتئر دۊئم (کئ ڤا مئکوبی، دوختئرئ بیلالاما پاتشوٙ ئشنونا د گئلالٛ مینه داڤات کئرد) مأبأدیای نئ د شوٙش ساخته یا باسازیش کئردئن.ڤألی ئپئرتی دۊئم ڤا یه کئ د لێستئ پاتشایا شوٙش نۊهئمی پاتشا سیماشکی نوم گئرئته، بئناکونأنده سئلسئله‌ نوٙیی بی کئ ڤیرنئگاریا ئیسئنی ڤئش مۉأنو سئلسئله ئپئرتی‌یا.بئلاجی یئنا کئ یأکئمین پاتشوٙیا ئپئرتی، هومگات ڤا آخئرین پاتشوٙیا سیماشکی (یأنی ئیدادو دۊئم، ئیدادو نئپیر، و ئتئمالاً ئیدادو تأمتی) پاتشوٙیی میکئردئنه. ئپئرتی، یأکئمی پاتشوٙ سئلسئله‌ش، دأسئ کأم قئری د ومرئش ڤا بونئکوی د پاتشوٙیا سوٙکئل مه، هومگات بی. دۊئمین پاتشوٙ ئپئرتی، شیلخئخه، د دۊ سأنأد د دۉره ئته-خوٙشو یای بیه؛ ئته خوٙشو ڤا سوٙمو ئبوم (۱۸۹۴ تا ۱۸۸۱) یأکئمین پاتشا سئلسئله یأکئمئ بابئل، هومزئمو بی .دۊئمی شا ئپئرتی، شیلخأخه، د دۊ سئنأد د دۉره ئته-خوٙشو وماه؛ ئته خوٙشو ڤا سوٙمو ئبوم (۱۸۹۴ تا ۱۸۸۱) یأکئمی شا سئلسئله یاکئمئ بابئل، هومزئمو بی.

دۊ خاصیأت د سئلسئله سوٙکئل مأخ‌یا دیاریه: یأکی زئمونئ پاتشوٙییشو و دۊئم، ڤئ رأزئوشتئ سامی جأذب بیئنئ خاندانیا پاتشوٙیی. ڤا رأتئنئ سوٙزیانا ڤئ سأرئ ئمپئراتوٙری عیلام، سوٙکئل مأخ‌یا چئنو کئردئن کئ شوٙش هأنیأمی جاگه موهئمی بأمونه. ئی کاریا د چأن حۉزه دیاریه. چئنی کئ، عیلامی‌یا زونئ خوشونئ ڤئ مأردئمونئ شوٙش زئلٛ نأکئردئنو؛ بیشتئرئ سأنأدیا ئی دۉره کئ د کأنئی یا شوٙش وماه دأس، ڤئ زونئ أکئدیأنو؛ بیشتئر ڤئنو سأنغدیا حوقوٙقی یا پیل پئری هینه زئنئی روٙزنیه و نومئ سوٙکئل مأخ یا سوٙکئل د ڤئنو وماه.چی زو، مأردئمئ شوٙش مأجمه خودایا (پانتئون) شوٙشی-گئلالٛ مینەی خوشونئ حئفظ کئردئن کئ د مینجاش، ئینشوشینک، خودا لادئرارئ ئی شأر بی.خودایا عومده عیلامی کأم بیئنو. دئماخئر ئی تأڤأجو ڤئ رأزئشتئ سامی، یا فئرأنگئ بیه، د لأقأبیاشو دیاریه.جوٙری هأنی بوٙییمو، لأقأبیا شاهی عألاقه سوٙکئلٛ مأخ‌یانئ ڤئ رأزئشتئ سامی نیشو میه.داسونئ «شا آنشون و شوش» کئ لأقأبئ ئپئرتی، ریگوشونئ سئلسئله سوٙکئل مأخ‌یا، بی، آزاکئی هیز گئرئت و داسونیای ڤئ کار مێرأت کئ ڤئ کارکأنیا گئلالٛ مینئی گوته موٙیه د شوٙش یا عیلام هینئ دورۉنئ پاتشوٙیی سێئمئ ور بیه. زوٙرئ زیای ڤا سوٙکئل مأخ بی. گئلٛ تا گئلی شا قئری د هیزئشئ ڤئ روٙلەیاش میده، کئ چئنی أر فئرمودارئ ئیالأت‌یا أفتۉزئنونئ ئمپئراتوٙری بیئنی، لأقأبئ «سوٙکئل عیلام و سیماشکی» ڤئشو دأیه موٙیی و و أر فئرمودارئ سوٙزیانو بیئنی، ڤئ «سوٙکئل شوٙش» نومدیار موٙیئن؛گاتی ڤی فئرمودار «شا شوٙش» میگوتئنه. سی یئنه لازئمه تا فأرضئ بأربیئنئ هیز نوم عیلامئ بأنیم ئولا.جانئشینی شا حأقئ کورئ گأپ بی ، ڤألی یئ چی عۊمده ڤئش ئضافه بیه بی، ڤئ حئساو میما سی گیره: روٙلەیا زائسه داواتئ قۉمی ڤئ روٙلەیا زائسه د داوات ڤا غأریڤأیا ڤئ نها بیئنو. روٙلئی کئ د داواتئ شا ڤا یئ شازیه عیلامی، یأنی غأریڤه (دأر د حونأڤاده)، ڤئ دی میما، حئساو بی. ڤألی روٙلئی کئ د داواتئ شا ڤا دئده خوش ڤئ دی میما، حئساویی تئر بی.. چئنی، کورئ گأپتئر کئ د داواتئ شا ڤا یئ شازیه دأر د حونأڤاده (داواتئ غیر زینه) ڤئ دی وماه، بوأد تاج و تأختئ نئ ڤئ بئرار کوشکەتئر کئ د داوات دئمایی شا ڤا دئدەش (داوات ڤا زینه) ڤئ دی میما، میده.کوری کئ د داواتئ شا ڤا دوخدئرئش ڤئ دی میما، بیشتئر د باقی ڤئ حأسو میما. چأن قأرن دئماتئر سی خوتلوتوٙش ئینشوشیناک چئنی بی،چئنو کئ دیاره کورئ شوتروٙک نوخونته د دوخدئرئش نوخونته ئوتو بی .ڤأختی کئ شا ڤأرأثه نأرینه ناشت یا ڤأرأثأش سی پاتشوٙیی فئره جئڤو بی، هیز ڤئ تألئ عأرضی می‌رأسئس، چی ڤئلاتیا هأنی.هأڤأجه نوٙیی کئ «سوٙکئلئ عیلام و آنشو» و «سوٙکئلئ شوٙش» ڤا بالادأسئ سوٙکئل مأخ قۉمیأتی داشتوٙه.ڤألی گئلٛ تاگئلٛئ کئ شا سی مأصلئحأت روٙلەیا خوشئ د هیز هومدأس می‌کئرد. چئنی گئمو میره کئ چی دۉره هأخامأنئشی، دأربار مینئ تاوئسو سی خاطئرئ گأرما زیای، د شوٙش میرأت و د بأرزیگه کئ مولوم تئر بی، زئشت میکئرد. چئنی بیتئر بی کئ کأسئ دۊرئسی نئ سی ئداره ڤئلاتیا پوست بأنیه.

عیلام مینهڤیرایئشت

د دۉره عیلامئ مینه، شایا عیلامی آزاکئی ره خوشونئ د دوره نئهاتئری جئگا کئردئن. د راسی ڤیژئگی ئی دۉره، «عیلامی بیئنئ» سوزیانا ه (چوٙاشه «سامی بیئن» د دۉره نئهاتئر). شایان ئی دۉره، داسونئ سوٙکئل مأخ یا سوٙکئلئنئ ڤئل کئردئن و داسونئ قئیمی «شا آنشو و شوٙش»ئ نئ گئلٛە ڤئرچئ کئردئن (د بأردنوٙئشتە یا أکئدی چئنینه «شا شوٙش و آنشو»). زونئ أکئدی د زئمونئ یأکئمی حونأڤاده پاتشایا عیلامی مینه، یأنی کیدینویا، هأنی کار موٙیی، ڤألی د بأردنوٙئشتە یا دۊ دوٙدمونئ دئماتئری، ئیگه هألٛکی‌ یا و شوتروکی‌ یا، فئره کأم موٙه دی.بیتئرین دۉره پاتشوٙیی عیلامی‌یا د نئظأرئ هۊنأر و مئماری، دۉره مینیه کئ دئش آثارئ مئماری قورپداری دۊرئس بیه کئ بیشتئر مأبأدیا هیسئن.عیلامی‌یام چی لۉنیا دئمادار هأنی ڤئ مأصأب و پأرأستئش خودایا أهئمیأت میدأن و دیاری یئنه پیابیئنئ مأبأدیا، قۉریا و نأقشیا ڤئرومایه د راساگەیا زئشتئ ڤئنونه. یأکی د أثأریا عۊمده ڤئنو زیگوٙرات چوغازأنبیل ه.دی دۉره مأجمه خودایا عیلامی ڤئ سوٙزیانا زئلٛ بی و ڤا ساختئ کومئلوٙسئ سیۉسی-دینی چوغازأنبیل، فئره هیزدار بی.زیگورات چوغازأنبیل قئیمیتئری أثأرئ ئیرونیه کئ أنازەیا و چیا بئلاجی داره و ڤا هئرأمیا مئصر هومبایی میکه. ئی بئنا گأپ چی هئرأمئ پألەکونی ساختئسه. راسئ ۱٬۲۴۴ تا ۱٬۲۰۸ نئها ڤاڤئن، قی مینئ عیلام و آشوٙر زیای موٙه. توکولتی نینورتای یأکئم شاه آشوٙر ڤئ کۊیا شأمالئ عیلام ئرئشت مۉره. هئ دی دۉره و د زئمونئ پاتشوٙیی کیدین خوٙران (Kidin-Ḵutran) عیلام ڤئ بابئل ئرئشت مۉره.[۹] راسئ ۱۱۷۱ نئها ڤاڤئن، کۊیتئرناحونته شا عیلام ڤئ بابئل ئرئشت بورد و ڤئ ڤئلاتئ ئوچئ زئلٛ بی.[۱۰] راسئ ۱٬۱۰۰ تا ۷۷۰ نئها ڤاڤئن، یئکاگیری عیلام و بابئل بئراڤأر آشوٙر روخڤأن بی.[۱۱]

دوٙیئمونئ کیدینویاڤیرایئشت

گاس کار نیایئنئ کألیمه دوٙیئمو سی کیدینویا دۊرئس نوٙه،سی یه کئ هأنوٙ هیچ نیشونئی د مینه بوٙه روٙلئی نومئ پأنج شای کئ یأکی دئما یأکی هأنی ڤئ پاتشوٙیی رأسئسئن، د دأس نی: کیدینو، ئینشوشینک سونکیر نئپی پیر، تئنروخوٙراتئر دۊئم، شالا، و تئپتی ئهئر. سأنأدیا شوٙش و هأف تأل، کوبناکئ باستون، نیشو میأنو کئ مینئ دۉره سوٙکئلٛ مأخ و دۉره عیلامی مینجایی جئگایی هی. یأکئمی نیشونه جئگایی، گئلٛەڤئرچئنئ لأقأب بی. کیدینو و تئپتی ئهئر نوم خوشونئ «شا شوٙش و آنزو» نیانه و چئنی خوشونئ ڤئ رأسمئ قئیم دیسئنأنه. لأقأبئ هأنی ڤئنو، «خئدمأتکونئ کیرواشیر» خودایی عیلامیه، چئنی بی مأجمأع خودایا بأرزیگه ئیرونئ د سوٙزیانا ره ڤأنئن. ڤألی چی دۉره نئهاتئری، ڤئنو هأنیأمی زونئ أکئدینئ د گئردئ بوردنوٙئشتەیا خوشو کار میکئردئن.

دوٙیئمونئ ئیگه هئلٛکیڤیرایئشت

تا ئی دئماخئریا، چئنو دیار بی کئ دوٙیئموتئ ئیگه هئلٛکی یأکی د نومدیارتئری دوٙیئمون‌یا د ڤیرگارئ عیلامه . ڤیرگارنوٙیسیا گئمومێکئردئن کئ ڤئ دومئ ئرئشتئ یأکی د شایان کاسی ڤئ نومئ کوریگئلٛزو دۊئم (۱۳۳۲ تا ۱۳۰۸ نئها ڤاڤئن) بئراڤأر شا عیلامی ڤئ نومئ هوٙرپئتیلا ئیگه هئلٛکی راسونیا سالٛئ ۱۳۲۰ نئها ڤاڤئن، هیزئنئ ڤئ دأس گئرئتئن؛ ئوسئ پاتشوٙییش ڤئ شأش جانئشینئش رأسئس، کئ نومدیارتئرینئشو ئونتاش نأپیریشه هی د راسئ ۱۲۵۰ نئها ڤاڤئن، زیگوٙرات نومدیارئ چوغازأنبیلئ نئ ساخت.ئی دۉره ڤا کیدین هوٙتران سێئم خئلٛاص بی کئ ڤه ڤا دۊ گئل زئلٛ بیئ د جأنگٛ ڤاردئ ئنلیل نأدین شوٙمی (۱۲۲۴ نئها ڤاڤئن) و ئدئد شوٙما ئیدین (۱۲۲۲ تا ۱۲۱۷ نئها ڤاڤئن) کاسی‌یا گأپ و هیزدارئ د می ڤئرداشتئن . تورئ ئطئلاعاتئ دأس ومایه د یئ نومه کئ ئیسئ د موٙزه أفتۉزئنونئ راسئ بئرلین دئش ڤیرداری مێکأن و دۊ کوت د یئ موجأسأمه پیا بیه د موٙزه لوٙڤر، بائثئ تأجدیدئ نأظأرئ کامئل دی سیفا بی . نومەی کئ ها د بئرلین، یئ نۊئشته بابئلی نوٙه کئ ڤئ زونئ أکئدی نوٙئشته‌بیه، ڤألی ری کوتیا موجأسأمه، بأردنوٙئشتئی ڤئ زونئ عیلامی هی. کئلٛکو نومئ یئ شا عیلامیه کئ نومئش ری نۊئشته د می رأته ڤألی گئمو میره، شوٙتروٙک ناهوٙنته یأکئم ه؛ نوٙیسئنده ادعا مۉه کئ پاتشوٙیی بابئل حأقئ خوشه.نام مخاطب نامه هم از بین رفته است. شا عیلامی سی یه که بوٙه ده باره پاتشوٙیی ڤئ بابئل راس مۉه ، نومئ گئردئ شایا عیلامی کئ ڤا شادوختونئ کاشی داوات کئردئنه، ڤاردئ روٙلەیا هینئ ئی داواتیانئ مۉه . چی، جانئشینئ بئلافأصلئ ئیگه هئلٛکی، پئهیر ئیشئن یأکم، ڤا دئده یا دوخدئرئ کوریگئلزو یأکئم داوات کئرد؛ پاتشوٙیی کوریگئلزو یأکئم، د سالٛئ ۱۳۷۴ نئها ڤاڤئن خئلاص بی، چئنی دیار موٙه کئ سئلسئلهٔ ئیگه هئلٛکی راسئ یئ قأرن د ڤئنئ کئ نئهاتئر گئمو مێرأت قئیمی‌تئر بیه. هأمچئنی، دۊ شا کئ نئهاتئر ناشئناخته بینه دی نیسه ومانه: یأکی، کیدین هوٙتران دۊئم، کورئ ئونتئش نأپیریشه (یه نئمیتونه هأمو کیدین هوٙترانی با کئ ڤا کاسی‌یا جأنگٛئسه)، دۊئم، کورئش نأپیریشه ئونتئش. سی یه کئ تیکەیا موجأسأمه موٙزه لوٙڤر هینئ کیدین هوترانئ هأنی کئ کورئش پئهیر ئیشئنه هی ، دیاره سێ شا ڤی نوم د سئلسئله ئیگه هئلکی‌یا بیه: کیدین هوتران یأکئم، کورئ پئهیر ئیشئن؛ کیدین هوترانئ دۊئم، کورئ ئونتاش نئپیریشه و کیدین هوتران سێئم کئ بوٙأش دیار نی ؛ بئنا ڤئ یه شایای کئ دی دۉره ڤئ هیز رأسئسئن، د هأف ڤئ ده کأس رأسئسئنه، و هأنوٙ دیار نی کئ لیست کامئل با. د راس، یأکئمی گوتەیا جامأنه دباره ئی سئلسئله د یأکی د بأردنوٙئشتەیا شیلهأک ئینشوشینأک د دوٙیئمونئ شوٙتروٙکی‎ ه؛ ڤه د ئو بأردنوٙئشتەیا، چن کأس د شایا نئهاتئرینئ نوم موره کئ مأبأدی د ئینشوشینأکئ نئ ڤاسازی کئرده بینه . د نومئ بئرلین أم تنیا ڤئ شایای کئ ڤا شادوخت‌یا کاسی داوات کئردئنه یا روٙلەیاشو نوم بوردئسه. شای کئ د ئی دۊ جأرگه نوٙه، غأریڤ میمونه. دئماخئر، ئیسئ موٙه گوت کئ هورپئتیلا، شا عیلام نوٙیه بألکأم شا ڤئلاتی ڤئ نومئ ئلامات بی .ڤیژئگی عۊمده ئی سئلسئله، «عیلامی کئردئن»ئ سوٙزیانا ه؛ موجتأمه دینی چوغازأنبیل، دوراونتاشئ باستو، نیشونی ڤئ ئی سیۉسته ، کئ د زئمونئ کیدینویا دأس ڤئ کار بیه بی. د گاتی کئ ئپئرتی‌یا، داسونیا، خودایا و زونئ خوشونئ د شوٙشی‌یا گئرئته بین، ئیگه هئلٛکی‌یا ڤئ عیلامی بیئنئ سوٙزیانا ئصرار کئردن. چئنی بی کئ، سأنأدیا نوٙئشته‌بیه ڤئ زونئ أکئدی د زئمونئ پاتشوٙیی ئیگه هئلٛکی‌یا فئره کأمه و بیشتئر ئی نوٙئشته‌یا أکئدی نوفئرینئ کأسونیه کئ أثأریا ڤئ جا مأنه ڤأنئ دئرئمئنأن، چئنی کئ ئی دئرمئنیکاریا تأنیا د مینگئلالونیا سأر میزئنه . دۊئمین ڤیژئگی ئی سئلسئله، ڤازئنه کئردئنه داسونئ قئیمی «شا شوٙش و آنشو» بی. ڤیژئگی هأنی و عۊمدەتئرینئشو، بیئنئ هیزدارئ خودایا بأرزیگه ئیرو د سوٙزیانا بی. چی، سئیلجا ئونتئش نئپیریشه د چوغازأنبیل دیاری کونه؛ د نئها، شا، زیگوراتی کوچئک د هوماری ڤئ مأساحأتئ ۱۰۵ مئتر مورأبع ساخت کئ گئردئ ئی قئلٛا، مأبأدیای ساختئسه بی . ئی زیگورات ساده مأجبوٙری .ئ ئینشوشینأک، خودایئ لادئرارئ شوٙش و سوٙزیانا پیشکأش بیه بی. ڤألی، شا زی نئظأر خوشئ آلئشت کئرد و تأصمیم گئرئت زیگورات گأپی بأسازه. زیگورات کوشکه دئرئمئس و ساختئمون‌یای کئ قئلٛا مورأبه شئکلئ نئ گئرئته بی، د طأبقه یأکئم بئنا نوٙ یأکی بیئن. بئنا نوٙ پأنج طأبأقه داشت و مأساحأتئ هأر طأبأقه د مأساحأت طأبأقه هاریش کأمتئر بی. بوأد بویمو کئ ساختئمونئ جأدید، شئریکی ڤئ نئپیریشه، خودا عۊمده آنشو و ئینشوشینأک بأخشئس. ئینشوشینأک یئسأره دئما د نئپیریشه و د مأقومئ دۊئم میا؛ حأتا زئمونی کئ کیریریشه، زینه نپیریشه بیئش، ئینشوشینأک د جاگه سێئم میما . چئنی بی کئ، نئهاتئر بیئنئ تیکه عیلامی ڤئ تیکه شوٙشی د رئزگئ خودایا هأم وما. ڤألی موقیأت حأتا پیچئسەتئر د یه بی. مینئ سێ دیڤارئ موتأحئدولمأرکأزئ چوغازأنبیل، مأبأدیای سی خودایا جوٙرڤاجوٙر پانتئونئ نوٙ شوٙشی-عیلامی ساختئسه بی و چئنی کئ دیاره گئردئ خودایا عۊمده کونفئدراسیونئ عیلامی بیئشونه.چی، پینی‌کیر، هومبو، کیرمئشیر و نئهونته، ئتئمالٛأن هینئ مأجمه خودایا آوان بینه؛ ڤا یه کئ روهوٙراتئر و هیشمئتیک، د سیماشکی هیز گئرئتئنه. د مینئ خودایا آنشو، موٙه د زین ومئیره نئپیریشا و کیریرشه، ڤاردئ کیلخ شوپیر و مئنزئت نوم بورد. خودایا هأنی شوٙشی- مینگئلالٛونی، چی ئینشوشینأک، ئیشمئکأرب، نئبو، شأمش و أد، هیزئ عیلام و شوٙشئ هومبا کئردئن.

ریگوشونی شأرئ چوغازأنبیل بی هیچ نئهاتئری، بیشتئر ماهیأتئ سیۉسی داشت تا دینی،سی یه کئ نئشو میده کئ کونفئدراسیونئ نئهادارئ عیلامی د نئظأرئ رأزئشتی و سیۉسی ڤئ سوٙزیانا زئلٛ بیه . بئلاجیه کئ ئی موجتأمه گأپ آزاکئی دئرئمئس. هیچ شای د ئونتئش نئپیریشه گوذأشته بأردنوٙئشتئی ڤئ نوم خوش دوٙچئ جا نأنیا و شوتروٙک نأخونته چاو میاره کئ بأردنوٙئشتەیا نئ د دورئونتاش ڤئ شوٙش بورده‌ . دئباره دۊ جانئشینئ دئمایأکئ ئونتئش نئپیریشه، یأنی کیدین هوٙتران دۊئم و نئپیریشه ئونتئش ئطئلاعاتی د دأس نی . لأشگأرکأشی‌یا آخئری شا ئی سئلسئله، کیدین هوٙتران سێئم، بئراڤأرئ شایا کاسی بابئل، ئنلیل نأدین شوٙمی و ئدد شوٙما آدینا، دیاریه کئ مینه خوٙ ئی دۊ حونأڤاده پاتشوٙیی، آزاکئی د می رأته بی (زئمونی مینئ ئی دۊ حونأڤاده مینه خوٙیی بی).


دوٙیئمونئ شوٙتروٙکیڤیرایئشت

د زئمونئ شوٙتروٙکی‌یا، شوٙش، گأپی خوشئ کئ قئری ڤا ساختئ چوغازأنبیل تأحتئ شوعاع قئرار گئرئته بی ، هأنی ڤئ دأس آوئرد و گئردئ گأپی تأمأدونئ عیلامی هأنی دیاری بی. ثئروت‌یا شوٙتروٙک نأهونته یأکم و سێ کور و جانئشینئش نیا ئی نأسلئ نوٙ «شایا آنشون و شوٙش» فئره بئراڤأرئ شایا کاسی مینگئلالون لأشگأرکأشی بأکأن و پاتشوٙیی عیلام و دۊبیشتئر شوٙشئ نئ ڤا مأبأدیای کئ جوٙرئ قئشأنگٛی ڤاسازی بیئنی، قأنج بأکأن . سێ جانئشینئ شوٙتروٙک نأهونته دی قئرار بیئن : کوٙتیر نأهونته دۊئم، شیلهأک ئینشوشینأک و هوتلوتوٙش ئینشوشینأک.شوٙتروٙک نأهونته، کورئ هولوتوٙش ئینشوشینأک، چأن گئل بئراڤأر کینگئلالٛون لأشگأرکأشی کئرد و دوٙچئ غأنیمأتیای آوئرد کئ ری ڤئنو نومئش نوٙئشته بیه.ئطئلاعات ڤئ دأس ومایه د یئ نومه کئ ئیسئ د موٙزه أفتۉزئنونئ راسئ بئرلین موتأجیش موٙأن، دیاری مێکه کئ شوٙتروٙک نأخونته ڤئ بابئل ئدئا گأپی داشته و گاس ئی جأنگٛیا دئماتئر د چأشپوٙشی بابئلی‌یا روخڤأن بی. چئنینه کئ، دونیم کئ ڤه ڤئ أکئد، بابئل، و ئشنوٙنا ئرئشت کئرد و موجأسأمه‌یا مئنیش توٙشوٙ نئ د ئشنوٙنا ڤئ غأنیمأت گئرئت. هئ ئی شا عیلامی بی کئ سئنأدیا نومدیاری چی قانوٙن حأموٙرابی و ئستئل نئرام سینئ ڤئ داسونئ غأنیمأت ڤئ شوٙش آوئرد. د سالٛئ ۱۱۵۸ نئها ڤاڤئن، ڤه شا کاسی، زئبابا شوٙما ئیدینا نئ د می بورد و کور گأپ خوشئ کوٙتیر نأهونتەنئ ری تأختئ پاتشوٙیی بابئل نیشأن. ڤأختی کئ شوٙتروٙک نأهونته مورد، کوٙتیر نأهونته بی ڤئ جانئشینئش و سیۉسأت ڤەنئ د مینگئلالٛو ئدومه ده و ڤا ئولا نیایئنئ ئنلیل نئدین ئخی (۱۱۵۷ تا ۱۱۵۵ نئها ڤاڤئن) سئلسئله دئرازئ کاسی‌یانئ ڤئ آخئر رأسئنا. ڤه تأنیا سی زئمونئ کأمی پاتشوٙیی کئرد و دئماتئر گئگەش شیلهأک ئینشوشینأک بی ڤئ جانئشینئش. شیلهأک ئینشوشینأک بأردنوٙئشتەیا زیای د خوش ڤئ زونئ عیلامی ڤئ جا نیایه کئ د یئلا، لأشگأرکأشی‌یا دئمایأکئ ڤأنئ ڤئ مینگئلالٛو ثأبت کئرده و د لای هأنی، مأبأدیای نئ کئ ئو ساخته یا ڤاسازی کئرده و ڤئ خودایا پیشکأش کئرده بی نئ دیاری مێکه. چی یه، کئ د بأردنوٙئشتئی مۉه کئ بیس مأبأد «باغدار»ئ نئ د شوٙش و عیلام پیشکأش خودایا کئرده‌ . آخئری شا ئی دوٙیئمو، هوٙتلوٙتوٙش ئینشوشینأک، یا خوشئ «کورئ کوٙتیر نأهونته و شئلیهأک ئینشوشینأک» نومیه یا د خوش ڤئ داسونئ «کورئ شوٙتروٙک نأهونته، و کوٙتیر نأهونته، و شئلیهأک ئینشوشینأک» موره ؛ گئمو مێره ڤه کورئ شوٙتروٙک نأهونته د دوخدئرئش نأهونته ئوتوٙ بی، کئ چئنی کئ دیاره نئموٙنه هأنی د داوات ڤا مأحرأمیا مینئ دوٙیئمونئ پاتشوٙیی عیلامه. هوٙتلوٙتوٙش ئینشوشینأک چأن شایان نئهاتئریش ڤئ کار نوٙیی و سی زئمونئ کأمی، نأبوٙکودو نوصور شوٙشئ نئ دئش گئرئت. ڤه د آنشو پأل گئرئت،د ئوچئ مأبأدی ساخت یا ڤاسازی کئرد و ئوسئ ڤئ شوٙش ڤئرگأشت، و ئتئمالأن د ئوچئ گئگەش شیلئنیا أمروٙ لئگمئر بی ڤئ جانئشینئش . ڤا ئی شا، هیزئ عیلام سی زئمونئ زیای د بازیگه سیۉسی د می رأت.

عیلام نوٙڤیرایئشت

ڤیژئگی عۊمده و دیاری کونئ دوره عیلامی نوٙ، ڤا می ومائنئ ئیرونیا زیای ڤئ بأرزیگه ئیرو بی، کئ دئماخئر، چی کئ د پاتشوٙیی قئیمئ عیلام ڤی جا مأنه بی ، هأنی کوچئکتئر بی . هأر چأن ئی ئرئشتکونیا د نیسئنأیا عیلامی دیر دیاری بینه، ڤألی بیئنئشو د ری سأرتیەیا آشوٙری حأتمیه.د سأرتیەیا آشوری دو جأرگه د مادیا دیاری بینه: «مادیا هیزدار» و «مادیا دیر» یا «مادیای کئ راسئ کۊ بیکنی، کۊگەیا بأردکیوٙ زئنئی میکأن». جأرگه یأکئم کئ راساگەیا دوروگئردئ هئگمأتونه (هأمأدو نئ ئیسئنی) نئ هألارو کئرده بی، ڤئ خاطئرئ جأنگٛ یا دئمایأک ڤا آشوٙریا ڤئ خوٙیی ئشناخته بیه ؛ ڤألی جأرگه دۊئم ، د ڤأرگئرئته گئردئ قأبیلەیا راساگەیا مینئ دوروگئردئ تیرو نئ ئیسئنیه و أفتۉزئنونئ أفغانئسونئ د دأسئشو بیه، خوٙ ئشناخته نوٙینه. هأخامأنئشیو (ئو ڤئ رەشو، هئرودوت) جأرگه دۊئمئ ڤئ نوم مۉه: «پارتی‌یا، سأگأرتی‌یا، آریان‌یا، مأرگیون‌یا، باکتئری‌یا، سأغئدی‌یا و گاس مأردئمونئ هومسا یئنو.» ڤألی د سالٛنومه‌یا آشوٙری گئردئ ئی تأشیا ئیرونی ( ئشتئبوٙیی) زیرئ داسونئ یئجاکی «مادیا دیردأس» ومانه . یأکی دونئسئنئ کۊ بیکنی ڤاردئ دئماڤأن و ألڤأن دۊرئس نی. یأکی دونئسئنئ کۊ بیکنی ڤا سأرتیه بأردکیوٙ د بأدأخشو نه‌ تأنیا ڤا نوٙئشته‌یا نیسئنأیا کئلٛاسیک یأکی موٙه، بألکأم د نئظأرئ ڤیرگاری أم حأسوٙیی و دۊرئسه، چئ سأرتیەیا آشوٙری، عیلامی، یا ایرونی ڤأنئ ثأبت کئردوٙان یا نه. پێشرأفتئ آرئمئ مادیا و پارس‌یا د بأرزیگه، عیلامی‌یانئ د آنشو ڤئ لا سوٙزیانا رو، کئ راسئ هئزار و پوٙنصأد سالٛ دۊئمین مأرکأزئ ئمپئراطوٙریشو بی . ڤئلاتئ آنشو یوٙاش یوٙاش بی ڤئ پارس و تأنیا دئما د ڤه بی کئ سوٙزیانا ڤئ داسونئ عیلام نومدیار بی. د بیشتئرئ سأرتیەیا ئی دۉره، دۊبیشتئر د سأرتیەیا مینگئلالٛونی، سوٙزیانا ڤئ عیلام نومدیار بی. ڤا یئنه، شایا عیلامی نوٙ هأنی خوشونئ «شا آنشون و شوٙش» دونئسئن؛ د سێ شا آخئری گوذأشته، یأنی ئومانونو، شئلیهاک ئینشوشینأک دۊئم و تئپتی هوٙمبو ئینشوشینأک.

زون و خأطئ عیلامیڤیرایئشت

د ۳۰۰۰ سالٛ نئها ڤاڤئن ڤأختی سوٙمئریا خأطی تأصڤیری ڤئ داسونئ ڤأسیله کومأکی سی موتأجی بیئ د سیاتەیاشو ئختئرا کئردئن ،ئی ئختئرا آزاکئی ڤئ هومسایا عیلامیشو رأسئس. سی یه کئ دأرجا دئماتئر د ڤه یأکئمی لوحه‌یا زونئ تأصڤیری عیلامئ نئ د شوٙش موٙینیم. ئی خأطئ عیلامی یأکئمی، هوم د دأس ڤئ کار بیئ و هوم تا زئمونی تئر، چی سوٙمئری، یئ خأطئ تأصڤیری بی.


سأرچئشمەڤیرایئشت

  1. 2700 BC: a first dynasty creates the Elamite kingdom (non Semitic) in western Persia with capital in Susa scaruffi.com
  2. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  3. ئدڤین ئم. یا ما وچی. ئیرون و مأصأویا نئهاتئری. لێره مأنوٙچئرئ پئزئشک. تیرو: ئنتئشاراتئ قوقنوٙس، 1390، ص324.
  4. کئتاو نئظأرکئرده (د ڤأر گئرئته زئمونئ عأتیق و زئمونئ ئیسئنی). ئنتشاریا عیلام، 2005، چاپئ چارئم.
  5. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  6. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  7. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  8. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  9. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  10. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  11. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org